Rozpoznawanie ptaków

Każda osoba, która nie pozostaje obojętna wobec piękna natury, prędzej czy później zadaje sobie pytanie jak nazywają się poszczególne gatunki roślin i zwierząt, które napotyka podczas swoich codziennych spacerów, wycieczek, czy choćby oglądając czasopisma ilustrowane urzekającymi zdjęciami. Ptaki, które w Polsce stanowią najliczniejszą grupę kręgowców, wzbudzają żywe zainteresowanie nawet wśród laików, gdyż przyciągają uwagę zarówno swym wyglądem jak i śpiewem, a przy tym zajmują szczególne miejsce w naszej kulturze i sztuce. Każdy zna doskonale bociana białego, łabędzia niemego i potrafi wymienić z nazwy wiele kolejnych gatunków, których choć sam nigdy na oczy nie widział, to jednak zna z relacji innych. Jednak mało kto zdaje sobie sprawę z tego, jak wiele gatunków pojawia się w naszym kraju i dla wielu ludzi pozostają one po prostu „wróblami”, „mewami”, „kaczkami” czy „jastrzębiami”.

Czym większa wiedza na temat ptaków i ich rozpoznawania oraz czym większe doświadczenie terenowe obserwatora, tym łatwiej i szybciej potrafi on rozpoznać napotykane przez siebie gatunki. Wytrawni obserwatorzy potrafią nie tylko określić do jakiego gatunku należy zaobserwowany ptak, lecz również jakiej jest on płci, w jakim wieku, a nawet do jakiej formy geograficznej przynależy. Należy jednak dodać, że w niektórych przypadkach nie można z całą pewnością stwierdzić z jakim gatunkiem ma się do czynienia. Decyduje o tym odległość z jakiej obserwuje się danego ptaka, czas obserwacji, warunki pogodowe, a także i kaprysy przyrody, która dopuszcza istnienie osobników nietypowo ubarwionych lub mieszańców międzygatunkowych. Umiejętność rozpoznawania ptaków jest więc umiejętnością, którą można rozwijać przez całe życie i która może być nieustannym źródłem radości i własnej satysfakcji.

Od czego zacząć?

Podczas obserwacji ptaków należy zwracać baczną uwagę nie tylko na ich wygląd (wielkość, kształt, ubarwienie), ale również na wydawane przez nie odgłosy (śpiew, głosy kontaktowe) oraz zachowanie (sposób poruszania się, reakcja na obecność innych ptaków, zwierząt lub człowieka). Początkujący obserwator powinien zapoznać się z morfologią ptaków (ich budową zewnętrzną, nazwami poszczególnych części ciała i partii upierzenia) oraz zaznajomić z najpospolitszymi gatunkami, które będą stanowić odniesienie przy rozpoznawaniu kolejnych. Przydatna jest również znajomość ich głosów. Tak więc już na samym początku dobrze jest zaopatrzyć się w przewodnik terenowy oraz nagrania głosów ptaków, które pomogą w samodzielnym rozpoznawaniu poszczególnych gatunków i dostarczą sporo informacji, które z pewnością zaprocentują w przyszłości. Nie można również zapomnieć o sprzęcie optycznym, który jest nieodłącznym atrybutem ornitologów i ptasiarzy.

Każdy z gatunków ptaków charakteryzuje się tzw. cechami diagnostycznymi, a więc takimi cechami budowy, ubarwienia, czy śpiewu, które pozwalają odróżnić go od podobnych gatunków. Ich znajomość oraz to, jak wiele z nich uda się dostrzec podczas obserwacji w terenie, decyduje o tym, czy można z całą pewnością oznaczyć dany gatunek. Jeśli więc obserwujemy jakiś gatunek po raz pierwszy i nie jesteśmy pewni czy jest to właśnie to, o czym myślimy, powinniśmy wykonać szczegółowy opis danego ptaka i okoliczności w jakich go widzieliśmy. Służy do tego notatnik terenowy czy też dziennik obserwacji. Przydatne są także szkice wykonane w trakcie lub po zakończeniu obserwacji, a jeśli dysponujemy odpowiednim sprzętem - także zdjęcia. Należy jednak pamiętać o tym, aby nie płoszyć ani nie szkodzić przy tym ptakom - zdjęcia zadowalającej, a bywa że i bardzo dobrej jakości wykonać można nawet najprostszym aparatem cyfrowym przy użyciu lunety. Można próbować także rejestrować głosy wydawane przez ptaki - umożliwiają to w dzisiejszych czasach nawet telefony komórkowe. Jeśli uda się dostrzec wystarczającą ilość cech diagnostycznych, a dokumentacja z obserwacji zostanie wykonana starannie, oznaczenie gatunku nie powinno nastręczać większych problemów.

I co dalej?

Umiejętność rozpoznawania ptaków pozwala dostrzec jak duża jest różnorodność gatunków oraz jak bardzo osobniki poszczególnych gatunków mogą różnić się od siebie. Aby opanować sztukę rozpoznawania ptaków, można samemu sięgnąć do poświęconych temu zagadnieniu przewodników i czasopism, dostępnych w niemal każdej księgarni. Można również korzystać z nagrań służących nauce identyfikacji ptaków po głosach. Ich liczba jest z roku na rok coraz większa, a mimo to rozpoznawanie ptaków jest dziedziną rozwijającą się w sposób ciągły i nieustanny. Najszybciej można jednak nauczyć się rozpoznawać ptaki spędzając jak najwięcej czasu w terenie, zwłaszcza w gronie osób, które zajmują się obserwowaniem ptaków od lat.

Znajomość poszczególnych gatunków ptaków umożliwia wykonanie kolejnych kroków - podjęcie się działań na rzecz ochrony zagrożonych gatunków lub uczestnictwa w badaniach nad ptakami, istotnymi dla rozwoju nauki. Osoby, które posiadają odpowiednią wiedzę i umiejętności, bez względu na swój wiek, mogą brać czynny udział w programach ochroniarskich jak i badawczych, z korzyścią dla siebie jak i dla ptaków. Obserwowanie ptaków może być więc zarówno przyjemne jak i pożyteczne.