W czym tkwi problem z budową drogi "Via Baltica"?
Trasą krótszą czy trasą trudniejszą? Oto jest pytanie.
Droga ekspresowa, która ma łączyć Warszawę przez Litwę, Łotwę i Estonię z Helsinkami w Finlandii nosi potoczną nazwę „Via Baltica”. Jest ona (obok połączenia kolejowego „Rail Baltica”) częścią I Europejskiego Korytarza Transportowego. Ponieważ od wielu lat główny tranzytowy ruch ciężarowy na tej trasie odbywa się w Polsce drogą krajową nr 8 (Warszawa – Ostrów Mazowiecka - Białystok – Augustów – Suwałki – Budzisko), to właśnie ta droga domyślnie traktowana była jako przyszła „Via Baltica”. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej, kiedy zaczęły obowiązywać nas europejskie dyrektywy, okazało się, że nie jest to takie oczywiste.
Aby podjąć decyzję o przebiegu Europejskiego Korytarza należy przeanalizować różne aspekty związane z tak poważną inwestycją, w tym zagrożenia dla przyrody. Strategiczna Ocena Oddziaływania na Środowisko to procedura, która porównuje kwestie związane z zagrożeniami dla środowiska (zdrowie ludzi, środowisko przyrodnicze, środowisko kulturowe) dla różnych wariantów realizacji inwestycji.
Ze względu na zidentyfikowane już wiele lat temu zagrożenia związane z tą drogą dla obszarów o wyjątkowej wartości przyrodniczej w województwie podlaskim (Puszcza Knyszyńska, Dolina Biebrzy i Puszcza Augustowska), już w 2003 r. Rząd Polski otrzymał rekomendacje Rady Europy, aby przeprowadzić Strategiczną Ocenę Oddziaływania na Środowisko dla „Via Baltica”, która wyłonić ma optymalną trasę. Do dziś nie ma końcowych wyników tej analizy, ani oficjalnej decyzji o przebiegu drogi. Jednak dotychczasowe porównania 40 różnych wariantów trasy doprowadziły do konkretnej rekomendacji zespołu ekspertów: droga „Via Baltica” powinna przebiegać inną trasą niż przez Białystok i chronione obszary przyrodnicze. Najlepsza trasa to Warszawa – Ostrów Mazowiecka – Szczuczyn – Ełk – Raczki – Suwałki – Budzisko.
Dla okresu przygotowywania inwestycji nie bez znaczenia jest fakt, że w tym wariancie omija się większość terenów chronionych w ramach europejskiej sieci Natura 2000, a więc nie ma potrzeby przeprowadzania skomplikowanych procedur uzyskiwania zgody na budowę w takich miejscach. Na budowę drogi, która nie koliduje z obszarami chronionymi (a więc i z prawem ochrony przyrody) można ponadto uzyskać dofinansowanie z UE.
Niestety bardzo niepokojące jest to, że do dziś liczni politycy wciąż upierają się przy trasie przez Białystok, a to nie tylko opóźnia perspektywę budowy tej potrzebnej drogi, ale również naraża Polskę na przykre konsekwencje w postaci interwencji Komisji Europejskiej.
Pod okiem Brukseli.
Aż osiem projektów drogowych na Podlasiu zostało zakwestionowanych przez Brukselę, jako niezgodnych z unijnymi przepisami ochrony przyrody. Za dwa z nich, których budowę rozpoczęto (obwodnica Augustowa przez obszar Natura 2000 Puszcza Augustowska z doliną Rospudy i obwodnica Wasilkowa przez obszar Natura 2000 Puszcza Knyszyńska), Polska została pozwana przed Europejski Trybunał Sprawiedliwości, a prace budowlane zostały wstrzymane.
Główny problem polega na tym, że podczas oceny tych projektów złamano wymogi unijnej Dyrektywy Siedliskowej (Dyrektywa Rady 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory).
Art. 6 (2) tej dyrektywy wymaga, aby państwa członkowskie UE podjęły działania w celu uniknięcia niszczenia siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków oraz uniknięcia niepokojenia gatunków, dla ochrony których wyznaczono obszary Natura 2000.
Art. 6(3) mówi, że inwestycję, która może negatywnie oddziaływać na siedliska i gatunki chronione na obszarze Natura 2000 należy poddać specjalnej ocenie (tzw. „ocena habitatowa”) i można na nią zezwolić dopiero, gdy pewnym będzie, że ta inwestycja, sama lub w związku z innymi przedsięwzięciami, jednak nie będzie mieć tego negatywnego wpływu na to chronione jest w danej ostoi.
Art. 6(4) określa wyjątkowe, konkretne i jedyne warunki, gdy można zrealizować inwestycję szkodzącą ostoi Natura 2000. Wszystkie trzy warunki muszą być spełnione jednocześnie: (1) nie ma innej alternatywy dla danej inwestycji (np. innej trasy drogi), (2) za tą inwestycją przemawia nadrzędny interes publiczny i (3) zniszczenia przyrody muszą zostać zrekompensowane w innym miejscu, tak aby ogólna spójność obszaru Natura 2000 nie została naruszona.
Szczegółowe wytyczne znajdują się w publikacji Komisji Europejskiej pt. "Ocena planów i przedsięwzięć znacząco oddziałujących na obszary Natura 2000".