Sposoby ochrony gatunków

Sposoby ochrony gatunków i ich siedlisk
 

Ochrona zagrożonych zwierząt i roślin może być realizowana na różne sposoby. Możemy chronić najbardziej narażone na wytępienie gatunki obejmując je ochroną gatunkową, zabraniając ich odłowu, pozyskiwania, czy odstrzału. Ochrona gatunkowa ma długie tradycje i jest powszechnie stosowana zarówno w poszczególnych krajach, jak i w ramach konwencji międzynarodowych. Niestety, sprawdza się ona jedynie w sytuacji, gdy podstawowym zagrożeniem danego gatunku jest jego bezpośrednie prześladowanie przez człowieka. Jednak w ogromnej większości przypadków, zwierzęta i rośliny wymierają, bo człowiek przekształca i niszczy siedliska ich bytowania, do których są przystosowane i bez których nie umieją przetrwać - poprzez wyrąb lasów, regulację rzek, osuszanie mokradeł. W tej sytuacji, podstawowego znaczenia nabiera ochrona obszarowa, rozumiana jako mniej lub bardziej ścisła ochrona konkretnych terenów, wraz z całą lokalną różnorodnością biologiczną. Ta forma ochrony ma również długą tradycję i przybiera najrozmaitsze postaci, np. parków narodowych czy rezerwatów. Jednak najbardziej skuteczne są te działania na rzecz ochrony obszarowej, które prowadzone są w skali większej niż obszar jednego kraju. I tak np. międzynarodowa konwencja ramsarska zobowiązuje swych sygnatariuszy do ochrony wskazanych obszarów podmokłych. W krajach członkowskich Unii Europejskiej, wiodącą formą ochrony obszarowej jest sieć obszarów Natura 2000.

Ochrona gatunków lub siedlisk nie sprowadza się jedynie do tzw. ochrony biernej, czyli pozostawienia danego obszaru bez ingerencji człowieka. Jest to uzasadnione w przypadkach, gdy dany obszar chroniony posiada wiele cech ekosystemu pierwotnego, a naturalne procesy przebiegają w nim w sposób ciągły i nie zakłócony. Próby „poprawiania” tego stanu mogłyby doprowadzić do zachwiania równowagi całego układu. Takich obszarów zachowało się jednak niewiele. W większości przypadków mamy do czynienia albo z ekosystemami przekształconymi przez człowieka, którym należy dopomóc w przywróceniu pierwotnego stanu, albo z siedliskami powstałymi na skutek specyficznej działalności człowieka (np. tradycyjnego, ekstensywnego wypasu), dla których ta działalność jest niezbędna do przetrwania. W takich sytuacjach właściwa formą ochrony jest ochrona czynna, która może obejmować m.in.:

• renaturalizację siedlisk – np. przywracanie pierwotnych stosunków wodnych na zmeliorowanych obszarach podmokłych, przebudowa drzewostanów w lasach
• utrzymywanie tradycyjnych form użytkowania ziemi – np. koszenia łąk, ekstensywnego wypasu bydła i koni

Ochrona czynna może też być ukierunkowana na konkretny gatunek lub grupę gatunków. W przypadku ptaków takie działania mogą obejmować m.in.

• zapewnienie alternatywnych miejsc do lęgu – np. wieszanie budek dla dziuplaków, zakładanie skrzynek lęgowych dla pustułek, budowa sztucznych gniazd dla dużych ptaków drapieżnych i platform lęgowych dla bocianów
• zapewnienie miejsc do schronienia i żerowania – np. śródpolne nasadzenia drzew i krzewów
• czynną ochronę populacji w przypadku zagrożeń – np. redukcję nadmiernej liczby drapieżników

Warto wspomnieć, iż pewne gatunki mają szczególne znaczenie, gdyż na prowadzonych ze względu na nie zabiegach ochronnych korzystają inne grupy organizmów. Gatunki takie czasami określa się jako osłonowe lub „parasolowe” (ang. umbrella species). Przykładem mogą być ptaki drapieżne, dla których stosowana jest ochrona strefowa miejsc gniazdowania. Takie strefy, gdzie nie prowadzi się prac leśnych, mogą przyciągać inne wyspecjalizowane gatunki ptaków, ssaków i bezkręgowców. Także koszenie łąk,  nawet jeśli wykonywane jest z myślą o ochronie miejsc lęgowych jednego konkretnego gatunku, z reguły służy wielu innym ptakom, a także roślinom.