O lasach - główne typy siedlisk leśnych

W zależności od warunków siedliska – rodzaju skały macierzystej i wytworzonej na niej gleby, uwilgotnienia, warunków klimatycznych – tworzą się typowe dla nich zbiorowiska leśne (fitocenozy), różniące się składem gatunkowym oraz  budową pionową, a także występowaniem charakterystycznych gatunków roślin. 

Często też zdarza się, że pewne gatunki ptaków są bardziej niż inne związane z określonymi typami siedlisk leśnych. Należy jednak pamiętać, że: 1) siedliska leśne odznaczają się dużą fragmentacją i często przenikają się wzajemnie, 2) ptaki dostosowują się do tych zmian w środowisku i zajmują nowe siedliska. Dlatego też, jeżeli mówimy, że dany gatunek jest typowy dla danego siedliska, nie oznacza to, że nie spotkamy go również w innych typach lasu. Wyjątkiem są gatunki reliktowe, związane z geograficznym zasięgiem danego typu lasu, np. dzięcioł trójpalczasty, który związany jest z subborealnymi borami świerkowymi i poza ich zasięgiem nie występuje.

 Współczesne podziały wyróżniają ponad 50 fitocenoz leśnych; my skupimy się na najbardziej powszechnych w Polsce, tj. zajmujących duże powierzchnie lub występujących powszechnie na terenie całego kraju.

Biorąc pod uwagę skład gatunkowy drzewostanu, możemy lasy podzielić na:

- bory szpilkowe, tworzone głównie przez drzewa iglaste – występujące przeważnie na siedliskach ubogich, z glebami bielicoziemnymi, wytworzonymi na piaskach; w Polsce dzielą się na dwie grupy: bory sosnowe i bory świerkowe oraz świerkowo-jodłowe.

- lasy liściaste, występujące na obszarach o żyźniejszych siedliskach, przeważnie powiązane z glebami brunatnymi; w Polsce najbardziej rozpowszechnione typy lasów liściastych to grądy, buczyny nizinne, wyżynne i górskie, olsy i lasy łęgowe.

- bory i lasy mieszane, stanowiące naturalną kombinację między tymi dwoma podstawowymi typami; np. sosnowo-dębowe bory mieszane, wyżynne i górskie bory mieszane z jodłą.

Bory sosnowe występują pospolicie na terenie całej Polski; zarówno jako zbiorowiska naturalne bądź półnaturalne, jak i w postaci sztucznych drzewostanów, posadzonych przez człowieka w miejsce dawnych lasów liściastych. W porównaniu z innymi typami lasów mają dość ubogie runo i podszyt, zwłaszcza w rzadkich siedliskach boru suchego na wydmach; bory świeże (pośrednie między suchymi i wilgotnymi) i wilgotne są nieco bogatsze pod względem składu gatunkowego runa. W specyficznych warunkach, w podmokłych zagłębieniach terenu występuje podzespół boru bagiennego. W borach sosnowych możemy spotkać np. sosnówkę, czubatkę, pełzacza leśnego. Starsze, ponad 80-letnie drzewostany sosnowe chętnie zamieszkuje największy z naszych dzięciołów – dzięcioł czarny. Gatunek ten odgrywa niezwykle ważną rolę w ekosystemie leśnym. Wykuwane przez niego, opuszczane po wylęgu dziuple są wykorzystywane przez szereg innych gatunków zwierząt, m.in. włochatkę i inne sowy, gągoły oraz liczne ssaki nadrzewne. Tego typu gatunki, tworzące siedliska dla innych gatunków zwierząt, nazywamy kluczowymi (ang. keystone species). W borach spotykamy też często dzięcioła zielonego, którego występowanie często zależne jest od dostępności pokarmu (mrówek) oraz inne dzięcioły, a także relikt północny – orzechówkę. Dość często pojawiają się w borach lerka, lelek oraz świergotek drzewny, które występują na obrzeżach borów, otwartych torfowiskach i polanach śródleśnych.

Bory świerkowe występują w Polsce w dwóch obszarach: w północno-wschodniej części kraju, jako element związany z obszarem borealnym Europy; oraz na terenach górskich, jako świerkowe bory górnoreglowe. Subborealne bory świerkowe występują na wilgotniejszych i żyźniejszych siedliskach niż bory sosnowe i cechują się bogatszym składem gatunkowym runa. Odmianę borów świerkowych stanowi subborealna świerczyna na torfie, rozwijająca się lokalnie w zatorfionych, podmokłych zagłębieniach. Typowe dla borów świerkowych ptaki to np. mysikrólik, zniczek, sóweczka i orzechówka. Drzewostany świerkowe z dużym udziałem martwych i uszkodzonych drzew są ostoją rzadkiego dzięcioła trójpalczastego – gatunku wyspecjalizowanego w żerowaniu na obumierających świerkach. Stare bory świerkowe to często miejsca tokowań i lęgów głuszca – ginącego leśnego kuraka.

Grądy to wielogatunkowe lasy liściaste występujące na żyznych siedliskach świeżych lub lekko wilgotnych, rozpowszechnione niegdyś w całej Europie i nadal występujące na obszarze od Atlantyku aż do Uralu. Występują w szeregu regionalnych zespołów, ale z reguły ich drzewostan tworzą dąb szypułkowy, grab i lipa przy udziale innych gatunków drzew. Posiadają bogatą warstwę podszytu i runo złożone z ziół, traw i turzyc. Obliczono, że jako zbiorowisko potencjalne grądy zajmują ponad 40% powierzchni Polski. W rzeczywistości powierzchnia grądów jest kilkakrotnie mniejsza, gdyż zbiorowisko to, jak mało które, zostało zniszczone – poprzez wylesienie na potrzeby rolnictwa, pozyskanie cennego drewna i przebudowę drzewostanów, głównie sztucznymi nasadzeniami sosny. Za jedyny relikt naturalnego grądu w Polsce (i w Europie) uważa się Obszar Ochrony Ścisłej
w Białowieskim Parku Narodowym - o powierzchni zaledwie 100 km².
Typowe dla grądów gatunki ptaków to m.in. dzięcioł średni, muchołówka białoszyja i muchołówka mała, preferujące raczej dojrzałe drzewostany. W starych drzewostanach obfitujących w martwe drzewa występuje rzadki dzięcioł białogrzbiety. Mniej wybredne pod względem jakości siedliska są pełzacz ogrodowy oraz puszczyk, które można spotkać nawet w starych parkach i ogrodach.

Buczyny – lasy liściaste z wyraźnie dominującym bukiem – występują zarówno w Polsce niżowej (w północno-zachodniej i zachodniej części kraju; ich zasięg ograniczony jest zasięgiem buka), w pasie wyżyn południowopolskich oraz w Karpatach i Sudetach w piętrze regla dolnego. We wszystkich tych krainach wyodrębniamy żyzną oraz ubogą, tzw. kwaśną postać buczyny. Buczyny niżowe odznaczają się dość prostą strukturą; są to zwarte, niemal czysto bukowe lasy. W buczynach wyżynnych i górskich, zwłaszcza karpackich, nieco większy jest udział innych gatunków drzew, głównie jodły lub świerka. Cenną i chronioną odmianą żyznej buczyny jest buczyna storczykowa, charakteryzująca się występowaniem w runie gatunków storczyków. W buczynach można spotkać m.in. muchołówkę małą i siniaka, a w buczynach górskich z udziałem jodły  – puszczyka uralskiego oraz świstunkę górską.

Lasy łęgowe to grupa zespołów leśnych związanych z dolinami rzek i strumieni, rosnących przeważnie na madach rzecznych. Podstawową cechą tych siedlisk jest obecność przepływającej, nie stagnującej wody. Zbiorowiska łęgów tworzą różne gatunki drzew, przede wszystkim olsza, topola, wierzba, wiąz i jesion. Stare lasy łęgowe są chętnie zamieszkiwane przez dzięcioły: średniego i trójpalczastego oraz brodźca samotnego.

Olsy to lasy liściaste rosnące na terenach zabagnionych, ze stojącą wodą. Drzewostan tworzy głównie olsza czarna, z niewielkimi domieszkami innych drzew, np. brzozy, jesionu i dębu. Często spotykane w olsach gatunki ptaków to m.in. słonka, żuraw, puchacz.